Құрманалыұлы Нұртай ишан (1882-1940)

Нұртай Құрманалыұлы Қазан төңкерісіне дейінгі заманда ауыл молдасынан сауат ашып, Уфадағы Ғалия медіресесінен білім алған. Жұрын өңірінде мешіт ұстап, шәкірт тәрбиелеген. 1914 жылы темірлік Елтай Қаналин атты зиялы азаматпен Ташкентте өткен Орта Азия мұсылмандарының құрылтайына қатысады. 1917 жылы кеңес өкіметі құрылған кезде 20-30 жылдардың нәубетіне ұшырап, екі рет істі боп тар қапасқа қамалған. Алғаш 1929 жылы ұсталған кезде алты ай түрмеде отырып, Қарқаралыға жер аударылады. Сол жақта жүріп революционер Әліби Жангелдиннің араласуымен босанып келген Нұртай Құрманалин Жұрында тұруға болмаған соң, Күбілей атты мекенде тұратын бауырының қасына қоныстануға мәжбүр болған. Ол кезде ұлы Хайролла 10 жаста, қызы Шалқия 5 жаста екен. 1931-1933 жылдарғы қалың қазақ еліне келген ашаршылық зұлматынан аман-есен шыққанменен, кеңес белсенділері Жұрындағы мешітті қиратып мұнарасына өрмелеп шығып құлатуға, мешітті таспен атқалауға бұйрық беретін. Бір кездегі имандылық пен парасаттылыққа, білімге жол ашқан ел киелі деп танып құрметтеген мешіт үйі енді жетесіздердің мазағына айналуы заманның өзгеріп орыстандыруға бет бұрғаны еді. Нұртай Құрманалыұлы Қарқаралыдан оралған соң Шалқар қаласына жиі барып, заң орындарының қадағалауынан тыс қала алмаған. Сол кездерде Алашорда комитетімен байланыста деген желеумен екі-үш ай абақтыны да көріп шығады. Ағайындары ізденіп жүріп басына бостандық алып береді. Сөйтіп Күбілейге келген соң ағайындарымен ойласып жас балаларды араб тіліне оқытады. Аққұба өңді, ұзын бойлы үнемі ақ көйлек, қара костюм киіп, сәнді сырбаздай болып киініп, қолына алтын сағат тағып, жүріс-тұрысымен, мәдениеттілігімен елге өнегелілік көрсетуден жазбаған Нұрекең Жұрындағы Қуан ақсақалдың балалары Құдайберген және Ахмет Жұбановтармен тығыз байланыста болған. 1934 жылы Күбілейден Ізімбетке қоныс аударып, жаңадан құрылған Ащықұдық колхозына балташы болып орналасады. Арада үш жыл өткенде ГПУ-дің адамдары келіп, тұтқындап алып кетеді. Ол 1937 жылдың 16 қыркүйегі екен. Тағдыры қиын-қыстау кезеңмен дәл келген есіл азамат этаппен Оңтүстікке аттанады. Сол тар қапаста жүріп жүрегі жалын ақын азамат елге жыр жолдарын жолдап, араб қарпімен жазған бірнеше үшбу хаттары жетеді. Басқа хабар болмай, арада біраз жылдар өткенде теміржол бойынан жолаушы татар шалы Нұртай ақсақалдың аман-сау, Ташкеннің Қаған деген жерінде екенін жеткізеді. Ол кезең 1948 жыл болатын. Отағасының аман хабарын естіген жұбайы Ажар жатпай-тұрмай ізденіп күйеуінің амандығын, бас бостандығынан айырылып отбасынан жырақ жүргенін толық айтып, өтініш жасап, И.В. Сталинге арыз-өтініш жазған. Осы өтініш хат бұл отбасына қасірет әкелгендей, Мәскеуден қуанышты хабар күтіп отырған жанұяға Нұртай Құрманалиннің қайтыс болғаны туралы хабар жеткен. Озбырлық заманының құрбаны болған асыл азаматтың елден жырақ жүріп жазған аз ғана жырлары сақталған. Уақыт өте келе ақталып, ұрпағы Хайроллаұлы Бауыржанның арада жыл өткенде Жұрында қызыл белсенділер қиратқан атасының мешітінің орнына аудан орталығы Қандағаш қаласынан жазықсыз, арманда кеткен бабасының атына сай «Нұртай мешіті» бой көтерді. Артында баба ізін жалғастырар ұрпақ, жалынды жүрегінен жарып шыққан жырларын оқып таратар ауыл азаматтары қалғаны, есіл ерін қастерлеп биікке көтерер елі болғаны қандай ғанибет десеңші. Бұл игілікті істі қолдап бас көтерген азаматтар «Ақтөбе Мұнайгаз» АҚ президенті, облыстық мәслихат депутаты Н.Г.Камалов, «Шилісайауырқұрылыс» басқармасы ұжымы, негізгі ауыртпалықты көтеріп отырған Б.Құрманалин басқаратын УТП және СТ кәсіпорны болатын.
            Бүгінгі таңда Нұртай Құрманалыұлының ұрпақтарынан қызы Шалқия мен ұлы Хайролла өмірден өткен. Шалқыма, Әсіма, Бауыржан, Әлімжан, Сәнім, Жаннат есімді немере-шөберелері бар.
            Төменде Нұртай Құрманалыұлының айдауда жүріп, елін сағынып жазған жазған жыр жолдарын жариялап отырмыз.